Khuấy Động Sáng Tạo
Trang chủ › Ý Tưởng Đột Phá

Xu hướng Generative Art: nghệ thuật sinh ra bởi thuật toán và AI

Ban biên tập Khuấy Động Sáng Tạo · · Cập nhật

Generative art là nghệ thuật trong đó nghệ sĩ thiết kế một hệ thống, thường là thuật toán hoặc tập quy tắc, rồi để hệ thống đó tạo ra tác phẩm với một mức độ tự chủ nhất định. Khái niệm này có từ trước làn sóng AI hiện nay rất lâu: các nghệ sĩ đã dùng máy tính sinh hình từ thập niên 1960. Ngày nay, generative art bao gồm cả nghệ thuật lập trình truyền thống lẫn tác phẩm có sự tham gia của mô hình học máy, và đang được ứng dụng rộng trong nhận diện thương hiệu, sắp đặt, sân khấu và trải nghiệm số.

Lược sử ngắn

Những tác phẩm đồ họa máy tính đầu tiên được triển lãm vào giữa thập niên 1960, khi một số nghệ sĩ và nhà toán học dùng máy vẽ (plotter) để in các hình học được sinh từ chương trình. Những tên tuổi như Vera Molnár, Frieder Nake, Georg Nees thường được nhắc đến như người tiên phong. Sau đó, phần mềm như Processing (ra đời đầu những năm 2000) giúp nghệ sĩ và designer tiếp cận lập trình hình ảnh dễ hơn. Gần đây, các mô hình AI tạo ảnh mở thêm một nhánh mới, đồng thời gây ra nhiều tranh luận về tác quyền và vai trò của nghệ sĩ.

Generative art và ảnh tạo bằng AI: giống và khác

Tiêu chíGenerative art dựa trên thuật toánẢnh tạo bằng mô hình AI
Nghệ sĩ kiểm soátQuy tắc, tham số, mã nguồnMô tả văn bản, ảnh tham chiếu, tham số
Nguồn gốc hìnhSinh từ toán học, ngẫu nhiên có kiểm soátHọc từ dữ liệu ảnh huấn luyện
Tính lặp lạiCó thể tái tạo chính xác với cùng tham sốKhó tái tạo chính xác
Đặc trưng thẩm mỹHình học, hệ thống, biến thiênĐa dạng phong cách, gần ảnh chụp hoặc tranh vẽ
Vấn đề bản quyềnÍt tranh cãi về dữ liệu nguồnNhiều tranh luận về dữ liệu huấn luyện

Nhiều tác phẩm hiện nay kết hợp cả hai: thuật toán sinh bố cục, mô hình AI tạo kết cấu, nghệ sĩ chọn lọc và tinh chỉnh. Nếu bạn quan tâm cách dùng công cụ tạo ảnh trong công việc thiết kế hằng ngày, xem bài ứng dụng Midjourney trong quy trình thiết kế.

Các kỹ thuật cơ bản của generative art

  • Ngẫu nhiên có kiểm soát: dùng số ngẫu nhiên trong giới hạn do nghệ sĩ đặt, như vị trí, kích thước, màu trong một khoảng.
  • Nhiễu Perlin và các hàm nhiễu: tạo biến thiên mượt, tự nhiên, thường dùng cho địa hình, dòng chảy, mây.
  • Hệ thống hạt: hàng nghìn điểm di chuyển theo quy luật vật lý đơn giản, tạo hình ảnh phức tạp.
  • Lặp và đệ quy: hình lặp lại chính nó ở nhiều tỷ lệ, như fractal hay cây phân nhánh.
  • Luật mô phỏng tự nhiên: mô phỏng sinh trưởng, bầy đàn, phản ứng hóa học tạo hoa văn.
  • Dữ liệu làm đầu vào: âm thanh, thời tiết, chuyển động của người xem điều khiển hình ảnh.

Công cụ để bắt đầu

  • p5.js: thư viện JavaScript chạy trên trình duyệt, cộng đồng lớn, nhiều bài hướng dẫn cho người mới.
  • Processing: môi trường lập trình hình ảnh kinh điển, nền tảng của p5.js.
  • TouchDesigner: lập trình bằng các nút kết nối, mạnh cho sắp đặt tương tác và trình diễn trực tiếp.
  • Blender với Geometry Nodes: tạo hình 3D theo quy tắc mà không cần viết mã nhiều.
  • Các plugin trong Figma, Illustrator: tạo hoa văn, lưới, biến thể hình theo tham số.

Người mới có thể bắt đầu bằng bài tập đơn giản: vẽ một lưới hình tròn, mỗi hình có kích thước ngẫu nhiên trong một khoảng, rồi thay đổi bảng màu và quy luật để quan sát kết quả. Nguyên tắc chọn bảng màu hài hòa từ bài phối màu Color Theory rất hữu ích khi để máy tự chọn màu trong một tập giới hạn.

Ứng dụng trong thiết kế thương hiệu

Generative art cho phép tạo ra hệ thống nhận diện “sống”: logo hoặc họa tiết thay đổi theo dữ liệu, mỗi ấn phẩm một biến thể nhưng vẫn cùng gia đình. Ví dụ có thể là bộ hoa văn sinh từ tên của từng khách hàng cho thiệp cảm ơn, hình nền sự kiện thay đổi theo âm nhạc, bao bì phiên bản giới hạn mỗi hộp một họa tiết khác. Cách làm này phù hợp với thương hiệu muốn thể hiện tính sáng tạo, công nghệ, cá nhân hóa. Việc đưa những yếu tố này vào guideline cần quy tắc rõ ràng để vẫn giữ nhất quán, như phân tích trong bài thiết kế bộ nhận diện thương hiệu.

Sắp đặt, sân khấu và trải nghiệm nhập vai

Màn hình LED lớn, trình chiếu lên tòa nhà, phòng triển lãm tương tác thường dùng hình ảnh generative vì chúng có thể chạy liên tục, không lặp lại và phản hồi người xem theo thời gian thực. Hướng ứng dụng này gắn chặt với xu hướng trải nghiệm thương hiệu nhập vai, được bàn trong bài xu hướng immersive experience.

Bản quyền và đạo đức

Với generative art dựa trên mã do chính bạn viết, quyền tác giả tương đối rõ ràng. Với tác phẩm có dùng mô hình AI, vấn đề phức tạp hơn: quyền đối với đầu ra phụ thuộc điều khoản của công cụ và pháp luật từng nước, vốn đang thay đổi; dữ liệu huấn luyện có thể chứa tác phẩm của nghệ sĩ khác chưa được sự đồng ý. Người làm nghề nên minh bạch về quy trình, tránh mô phỏng phong cách của nghệ sĩ còn sống cho mục đích thương mại, và thận trọng khi dùng đầu ra AI cho tài sản thương hiệu cần bảo hộ lâu dài.

Thị trường tác phẩm số và NFT từng tạo nên một làn sóng sưu tầm generative art, kèm nhiều biến động giá và rủi ro. Người làm sáng tạo nên nhìn nhận đây là kênh phân phối có rủi ro, không phải con đường thu nhập chắc chắn.

Vì sao designer nên thử generative art

Ngay cả khi không trở thành nghệ sĩ lập trình, việc thử nghiệm giúp designer tư duy theo hệ thống: thay vì thiết kế một hình, bạn thiết kế quy tắc sinh ra nhiều hình. Tư duy này rất hữu ích cho hệ thống nhận diện linh hoạt, thiết kế giao diện, chuyển động. Bắt đầu với vài dòng mã p5.js, bạn có thể mở ra một hướng sáng tạo hoàn toàn mới.

Câu hỏi thường gặp

Generative art có phải là nghệ thuật AI không?

Không hoàn toàn. Generative art là khái niệm rộng hơn và có từ thập niên 1960, chỉ nghệ thuật được tạo bởi hệ thống quy tắc hoặc thuật toán. Nghệ thuật dùng mô hình AI là một nhánh mới trong đó.

Cần biết lập trình để làm generative art không?

Biết lập trình cơ bản giúp bạn kiểm soát tốt nhất, và p5.js là điểm khởi đầu thân thiện. Tuy nhiên có những công cụ dạng kết nối nút như TouchDesigner, Geometry Nodes trong Blender hoặc plugin thiết kế không yêu cầu viết nhiều mã.

Generative art ứng dụng thực tế vào đâu?

Nhận diện thương hiệu linh hoạt, bao bì phiên bản giới hạn, hình nền sự kiện, sắp đặt nghệ thuật tương tác, sân khấu, minh họa cho ấn phẩm số và hình ảnh chuyển động.

Bài liên quan